23.12.2025
To pierwsze badanie, w którym zebrano podstawowe dane o wszystkich aktualnie realizowanych usługach/programach NM i wg wartości NM w Polsce. Badanie przeprowadziło Stowarzyszenie KLON JAWOR na zlecenie Fundacji Najpierw Mieszkanie.
Badanie pt. "Badanie organizacji/instytucji prowadzących usługi mieszkaniowe połączone ze wsparciem terapeutycznym dla osób z doświadczeniem bezdomności, w szczególności NM” zrealizowało Stowarzyszenie Klon Jawor na zlecenie Fundacji Najpierw Mieszkanie w listopadzie i grudniu 2025 r.
Celem badania było przede wszystkim zebranie danych ilościowych o wszystkich tego typu usługach, ponieważ do tej pory nie były one dostępne. Poszczególni realizatorzy (organizacje prowadzące programy, partnerstwa projektowe) publikowały dane dotyczące programów realizowanych tylko przez siebie i współpracowników. Zebraliśmy także informacje o wartościach najważniejszych dla realizatorów, zespołach wspierających, rodzajach mieszkań i formach umów gwarantujących pobyt w mieszkaniu, badaniach wierności i ewaluacyjnych oraz perspektywach rozwoju.
Listę wyjściową do badania opracowała Fundacja Najpierw Mieszkanie Polska. Znalazło się na niej 13 instytucji, które obecnie są realizatorami programu/usługi, który same określają jako NM lub jako oparty na metodzie NM lub podobny do NM, ale nie mający na celu spełniania wszystkich wytycznych dla metody.
Ostatecznie w badaniu wzięło udział 11 instytucji, w tym 10 zgodziło się na publikację informacji o udziale.
Trzy najważniejsze dane ilościowe:
445 tyle kobiet (111) i mężczyzn (334) było uczestnikami/czkami programów od 2019r.
240 tyle kobiet (54) i mężczyzn (186) jest obecnie uczestnikami/czkami programów
162 to liczba kobiet (46) i mężczyzn (116) którzy według definicji realizatora programu zakończyli go z sukcesem
Badanie osiągnęło swoje cele - po raz pierwszy w Polsce zebraliśmy zbiorcze dane o osobach uczestniczących oraz podstawowe informacje charakteryzujące zdecydowaną większość realizowanych obecnie programów NM i wg wartości NM. W badaniu wzięło udział 11 z 13 wytypowanych realizatorów. Wyniki badania są następujące:
Programy są zróżnicowane pod względem wielkości: prawie połowa to programy małe (dla 2- 4 osób). Pozostałe programy są średnie i duże (5) (9-37 osób) i jeden bardzo duży (137) osób.
Realizatorzy programów dysponują 172 mieszkaniami. W 4 programach oferowane są wyłącznie mieszkania samodzielne, w 4 zarówno samodzielne jak i indywidualne pokoje z dostępem do części wspólnych dzielonych z innymi lokatorami, w 3 programach indywidualne pokoje z dostępem do wspólnych pomieszczeń. W żadnym programie nie ma sytuacji współdzielenia jednej sypialni/pokoju przez uczestników co jest mocną stroną programów.
Kluczową wartością dla wszystkich realizatorów jest poszanowanie decyzji i wybór/kontrola po stronie uczestników oraz docenianie zdrowienia, w tym redukcja szkód w leczeniu uzależnień. Mieszkanie jako prawo jest ważne, ale nie dla wszystkich. Tylko dla 3 realizatorów ważny był cały komplet 6 wartości konstytuujących program NM.
W programach obecnie uczestniczy 240 (54K, 186M). W sumie od początku realizacji programów w Polsce uczestniczyły w nich 494 osoby z czego 445 (111K, 334M) potwierdzono w badaniu. Wśród uczestników nie ma i nie było żadnej osoby o płci nienormatywnej, ustalona proporcja kobiet do mężczyzn to 1 do 3 (25%K, 75%M).
We wszystkich programach uczestniczą osoby o intensywnych potrzebach wsparcia, wymagających wsparcia specjalistycznego, zespołowo terapeutycznego (AWŚ), z obszaru zdrowia psychicznego. Natomiast w części programów uczestniczą też osoby o niższym profilu potrzeb. W badaniu nie ustalono jaki jest odsetek osób o danym profilu w danym programie.
Większość zespołów programów tworzy od 2 do 5 pracowników/czek (8 programów) zatrudnionych w różnym wymiarze godzin. Wsparcie świadczone osobie uczestniczącej może być bardzo intensywne: każdy uczestnik siedmiu programów może liczyć średnio tygodniowo na 8 godzin pracy pracownika na jego rzecz, w trzech programach na średnio 4 godziny.
W większości programów spotkania zespołów odbywają się raz w tygodniu, co w zestawieniu z liczbą uczestników/czek stanowi dobrą postawę do koordynacji wsparcia zgodnie z wartościami NM. Daje szansę na regularne omawianie sytuacji każdej osoby uczestniczącej.
Członkowie/inie zespołów wspierających mają kwalifikacje do pracy socjalnej, psychologiczne lub terapeutyczne, czasem psychoterapeutyczne. Tylko w dwóch programach zatrudnieni są eksperci przez doświadczenie. Z badania nie wynika, jaki jest udział pracowników z danymi kwalifikacjami w zespołach.
Prawie wszystkie programy zapewniają uczestnikom możliwość pobytu w mieszkaniu lub pokoju. Realizatorzy 5 programów dodatkowo zapewniają dofinansowanie do kosztów zamieszkania. Jest tak w programie, w którym realizator nie zapewnia mieszkania, ponieważ uczestnicy pozyskali je poza programem w ramach najmu socjalnego.
Formy wsparcia zapewniane w programach to przede wszystkim wsparcie w leczeniu uzależnień i dostępie do usług zdrowotnych, wsparcie socjalne lub asystenckie, psychologiczne i terapeutyczne oraz z zakresu integracji społecznej i zawodowej.
Osoby uczestniczące we wszystkich programach korzystają ze standardowych usług dostępnych w środowisku, przede wszystkim: leczenia psychiatrycznego, lekarza pierwszego kontaktu, leczenia uzależnień/szkodliwego używania substancji psychoaktywnych. Uczestnicy większości programów korzystają z pomocy finansowej w formie zasiłków z pomocy społecznej i na rzecz opłacenia kosztów mieszkaniowych oraz z pracy socjalnej i pogłębionej pracy socjalnej i konsultacji psychologicznych/terapeutycznych świadczonych poza programem.
Prawie 2/3 realizatorów ma trudności w pozyskaniu dla osób uczestniczących usług z zakresu psychiatrii, co jest bardzo niepokojące zważywszy na profil potrzeb osób uczestniczących. Oraz teoretyczne prawo do usług zdrowotnych każdego obywatela/ki, i deklarowany rozwój psychiatrii, w tym psychiatrii środowiskowej w Polsce.
Nikt nie zgłosił trudności w pozyskiwaniu usług pracy socjalnej i pogłębionej pracy socjalnej oraz pomocy finansowej świadczonej przez ośrodki pomocy społecznej czy w zakresie pomocy finansowej na koszty mieszkania. Nie zgłaszano też trudności w dostępie do lekarza pierwszego kontaktu.
Realizatorzy 5 programów deklarują, że osoby uczestniczące posiadają umowy uczestnictwa na „tak długo jak wyrażają taką potrzebę”. Same umowy i konkretne sformułowania, które to gwarantują nie były przedmiotem badania. W pozostałych programach umowy uczestnictwa są ograniczone w czasie do roku lub „okresu realizacji projektu”, co nie gwarantuje stałości uczestnictwa i naraża na ryzyko braku poczucia bezpieczeństwa ontologicznego. Odrębnie badana była trwałość umów na dostęp do mieszkania – patrz niżej.
We wszystkich programach z jednym wyjątkiem stosowany jest jeden typ umowy gwarantującej dostęp do mieszkania dla każdego uczestnika. W większości programów zasady dysponowania mieszkaniem uregulowane są w umowach uczestnictwa. W dwóch programach podstawą do dysponowania lokalami przez uczestników jest umowa najmu socjalnego/na czas nieoznaczony z zasobów gminy/miasta. W żadnym programie nie jest stosowana umowa najmu z prywatnym właścicielem.
Choć w 5 programach okres uczestnictwa wynosi on „ile osoba potrzebuje”, to już w żadnym programie uczestnicy nie mają bezterminowych umów gwarantujących dostęp do mieszkania. Uczestnictwo może być bezterminowe, jednak pobyt w mieszkaniu już jest ograniczony w czasie. 75% osób uczestniczących jest w programach, w których dostęp do mieszkania zależy od okresu realizacji projektu, czyli jest projektowy a nie trwały, kolejne 20% ma zagwarantowany dostęp na rok, 4% na mniej niż rok. Może to stanowić poważne ograniczenie dla poczucia bezpieczeństwa ontologicznego - uczestnicy mają prawo czuć się jak w mieszkaniu treningowym, przejściowym a nie programie wg wartości NM.
Aż 7 realizatorów traktuje program jako usługą stałą, niezależną od projektów, 4 jako czasową „w ramach dotacji”. Główne źródło finansowania w 4 programach stanowiły środki samorządowe, również w 4 środki prywatne a w pozostałych fundusze unijne. W dwóch programach wykorzystywano środki rządowe/ministerialne jednak realizator żadnego nie wskazał ich jako główne źródło finansowania (od kilku edycji w Programie Ministry Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej „Pokonać bezdomność” znajduje się priorytet dedykowany dofinansowaniu programów prowadzonych wg Najpierw mieszkanie – Housing First).
4 realizatorów zadeklarowało, że prowadzony przez nich program ma zapewnione finansowanie dłużej niż do końca 2027 r., czyli powyżej 2 lat. W tych programach uczestniczy aż 75% wszystkich osób uczestniczących.
Realizatorzy wiążą „zakończenie uczestnictwa z sukcesem” z usamodzielnieniem mieszkaniowym rozumianym jako przeprowadzka do lokalu, do którego osoba ma tytuł prawny (nie umowę pobytu z realizatorem programu) np. do lokalu miejskiego, w którym może zamieszkać jak „we własnym”. Dla części realizatorów sukces oznaczał dodatkowo osiągnięcie przez osoby uczestniczące „samodzielności życiowej” oznaczającej sprawność i brak potrzeby intensywnego wsparcia. Takie definicje sukcesu są bardziej charakterystyczne dla programów mieszkań przejściowych niż NM. Tylko kilkoro realizatorów opisuje sukces w sposób charakterystyczny dla NM: gdy uczestnik mówi nam, że nie potrzebuje już naszego wsparcia i jednocześnie my widzimy, że radzi sobie sam i on też tak uważa. Niektórzy dalej korzystają ze wsparcia instytucji ogólnodostępnych.
Wskaźnik sukcesu zdefiniowany jako proporcja osób, które zakończyły programy z sukcesem do liczby osób, które uczestniczyły w programach od początku ich realizacji pomniejszonej o liczbę osób, które uczestniczą obecnie wynosi 79% (wg danych sumarycznych). Z analizy wyłączyliśmy programy funkcjonujące od 2025 r. Średni wskaźnik sukcesu dla 7 programów to 62% (po wykluczeniu programu z błędnie podanymi danymi i programów nowych).
Tylko w 3 programach wykonano badania ewaluacyjne, tylko jedno zostało opublikowane. W 4 programach wykonano specjalistyczne badania wierności Najpierw Mieszkanie, ale tylko jedno z nich zostało opublikowane. W pięciu programach nie wykonano ani badania efektywności ani badania wierności NM, tylko w 1 wykonano oba badania. Brak badania wierności jest zrozumiały w przypadku programów, których realizatorzy nie identyfikują z metodą Najpierw mieszkanie
Nastawienie obecnych realizatorów programów NM i wg wartości NM do ich kontynuacji jest pozytywne mimo wyzwań. Tylko jeden realizator zdecydował o zakończeniu programu, pozostali chcą utrzymać jego obecną formę lub wręcz rozszerzyć zakres/grupę docelową.
Jako główne bariery dla rozwoju programów wskazano:
Realizatorzy programów wiedzę o metodzie czerpią głównie od polskich ekspertów i podręczników. Mniej niż połowa korzysta ze źródeł zagranicznych, tylko dwoje uczestniczyło w szkoleniach zagranicznych. Można powiedzieć, że uczą się od osób, które dopiero co się nauczyły, są tylko kilka kroków przed nimi w wiedzy i doświadczeniu dot. metody NM.
Jako potrzebne wsparcie wskazują najczęściej: Szkolenia praktyczne dot. bezpośredniej pracy z uczestnikami obejmujące np. “omówienia przypadków”; szkolenia teoretyczne dot. aktualnych zasad organizowania programów NM; indywidualne konsultacje z ekspertami NM; sieciowanie/wymianę doświadczeń w Polsce.
Badanie programów NM i wg wartości NM
🧭 Charakterystyka usługi m.in. jakie wartości NM są najważniejsze dla realizatorów programów?
🧭 Badania wierności i ewaluacyjne
* Prosimy o kontakt osoby zainteresowane pozyskaniem arkusza kalkulacyjnego z danymi.
Dziękujemy za udział w badaniu:
Badanie zostało realizowane dzięki dofinansowaniu zadania pt. "Bezdomność to wybór społeczeństwa - zainspiruj się do zmiany!" w Programie Ministry Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej pt. „Pokonać bezdomność – konkurs dodatkowy. Edycja 2025” oraz środków darczyńców FNMP. Wkład darczyńców i wolontariuszy FNMP 6100 zł.
